Rośliny sadownicze dla kolekcjonerów - część 2
W zeszłym roku w artykule "Rośliny sadownicze dla kolekcjonerów" pisaliśmy o rzadziej spotykanych, a godnych uwagi roślinach dających jadalne owoce, takich jak pigwa, dereń jadalny i jagoda kamczacka. Dziś proponujemy kolejną porcję mniej popularnych roślin sadowniczych, które mogą wzbogacić nasze ogrodowe kolekcje. Są wartościowe nie tylko ze względu na smaczne, zdrowe i bogate w witaminy owoce. Posiadają też liczne walory ozdobne.
) Cytryniec jest cenioną w Chinach rośliną leczniczą. Jego owoce nie nadają się do zjedzenia na surowo, jednak można z nich przygotować pasteryzowane przeciery i soki oraz susz. Zamów nasiona... ) Owoce morwy przypominają jeżyny i można spożywać je na surowo. Nadają się też na przeciery, soki, dżemy i nalewki. Najlepiej smakują owoce morwy czarnej i morwy czerwonej. Widoczne na zdjęciu owoce morwy białej są mniej smaczne (nieco mdłe) ale za to ten gatunek najlepiej znosi nasze warunki klimatyczne. Zamów nasiona... ) Morwa biała jest też doskonałą rośliną żywopłotową. Dobrze znosi cięcie i formowanie. Zamów nasiona... ) Z owoców dzikiej róży można przyrządzać pyszne konfitury, dżemy, powidła, galaretki czy syropy. Doskonale nadają się też na różnorodne nalewki i wina. Zamów nasiona... |
Cytryniec chiński (Schisandra chinensis)
Jak nazwa wskazuje pochodzi ze wschodu. Jest to pnącze o zwisających pędach, dorastające do 10 m. Dlatego też należy prowadzić je na ogrodowych altanach lub pergolach, dobrze sprawdza się też jako żywopłot. Część pędów ściele się na ziemi i te zwykle nie owocują. Jest wytrzymały na niskie temperatury. Liście przebarwiają się jesienią na żółto. Kwiaty w kolorze kremowym pojawiają się z początkiem czerwca, natomiast owoce - od września do października. Owoce mają przepiękny, intensywnie czerwony kolor i zebrane są w grona, przypominające zwisające grona porzeczek.
Cytryniec jest cenioną w Chinach rośliną leczniczą. Owoce posiadają ogromną ilość wit. C (500-600m/ 100g), zawierają również dużo wit. E, B, kwasy cytrynowy i jabłkowy oraz mikroelementy. Mają małą zawartość cukrów, jednak posiadają pewien bardzo cenny składnik - schizandrynę. Działa on wzmacniająco na układ nerwowy. Preparaty i przetwory z cytryńca polecane są więc przy depresjach, osłabieniach organizmu oraz dla wzmocnienia systemu immunologicznego. Posiada też właściwości odtruwające organizm z toksyn. Owoce nie nadają się do zjedzenia na surowo, jednak można z nich przygotować pasteryzowane przeciery i soki oraz susz, z którego przyrządza się herbatkę lub dodaje do herbaty zamiast cytryny. Poza owocami do tego celu wykorzystuje się również suszone liście.
Owocowanie u cytryńca chińskiego zaczyna się dość późno, bo dopiero ok. 4 roku po posadzeniu. Aby jednak w ogóle do tego doszło, musi być spełniony ważny warunek. Cytryniec to roślina dwupienna, tak więc do zapylenia kwiatów żeńskich, niezbędne jest bliskie sąsiedztwo osobnika męskiego. Jednak obecnie w uprawie często spotykane są już odm. jednopienne, na których rodzą się zarówno kwiaty żeńskie jak i męskie, co zapewne ucieszy osoby, którym brakuje miejsca na dwie rośliny. Jeśli chcemy cytryńca samodzielnie rozmnożyć z nasion, należy mieć na uwadze konieczność ich stratyfikacji przez okres kilku tygodni (zamów nasiona...).
Cytryńca można uprawiać na glebach żyznych, próchniczych i koniecznie wilgotnych, gdyż roślina ta nie znosi przesuszenia. Można dodatkowo zabezpieczyć glebę przed parowaniem ściółkując ją. Cytryniec chiński lubi stanowiska słoneczne lub półcieniste, osłonięte od wiatrów.
Morwa (Morus)
Morwy to duże krzewy lub niewielkie drzewa liściaste, dorastające do ok.10 m wysokości. Wyróżniono kilkanaście gatunków morw, żyjących głównie w Azji, a także w Afryce i Ameryce Północnej. Do spożycia nadają się owoce morwy białej (Morus alba), morwy czarnej (Morus nigra), oraz morwy czerwonej (Morus rubra). Owoce tej pierwszej są mdłe i niezbyt smaczne, dwóch pozostałych znacznie smaczniejsze (słodko-kwaśne). Niestety morwy czarna i czerwona są dość rzadko spotykane w Polsce. Kwitnienie przypada na maj i czerwiec, owoce dojrzewają od czerwca do lipca. Owoce przypominają jeżyny i można spożywać je na surowo. Nadają się też na przeciery, soki, dżemy i nalewki. Morwa to ceniona roślina lecznicza. Zawiera wit. A, E, C, B1 i B2 oraz flawonoidy i taniny. Pomaga cukrzykom obniżyć poziom cukru we krwi. Stosowana również przy przeziębieniach, wspomaga odchudzanie.
Liście są ciekawie wcięte i jesienią przebarwiają się na żółto. Opadłe jesienią są bardzo dobrym nawozem, zawierają bowiem potas i azot. Z suszonych liści przygotowuje się herbatkę.
Morwy doskonale znoszą cięcie i formowanie, przez co doskonale nadają się na żywopłoty. Wprawdzie prowadzone w ten sposób raczej nie owocują, ale na żywopłot i tak nadaje się najlepiej mało smaczna morwa biała. Żywopłoty z morwy trzeba corocznie przycinać, nawet dwa razy w sezonie. Rośliny cięte na żywopłot mocno się krzewią i są odporne na zanieczyszczenia powietrza.
Jeśli hodujemy morwę dla owoców, lepiej pomyśleć o morwach czarnej lub czerwonej, mając jednak na uwadze ich wrażliwość na niskie temperatury.
Morwy najlepiej rosną na glebach obojętnych lub zasadowych, ale mogą być też gleby słabsze, a nawet piaszczyste. Rośliny te nie znoszą zalania. Lubią stanowiska słoneczne. Z powodu wrażliwości na mróz, lepiej się udają w cieplejszych rejonach Polski.
Morwy powinno się rozmnażać z nasion (zamów nasiona morwy białej...), ponieważ rośliny otrzymane z siewek są zwykle zdrowsze. W praktyce jednak rozmnaża się je najczęściej z sadzonek zdrewniałych, które łatwo się ukorzeniają.
Świdośliwa (Amelanchier)
Świdośliwa kanadyjska (Amelanchier canadensis) oraz świdośliwa jajowata (Amelanchier ovalis) to dwie najczęściej spotykane w Polsce odmiany. Jest to niewysokie drzewko, niekiedy przybierające formę krzewiastą, dorastające do ok. 2-3 m. Można je formować za pomocą cięcia. Ozdobne są nie tylko zebrane w gronka różowo-fioletowe owoce oraz białe kwiaty ale także liście, które jesienią pięknie się przebarwiają na różne odcienie czerwieni. Zakwita wczesną wiosną, natomiast owoce pojawiają się latem. Są jedynie nieco większe niż borówka i wyglądem bardziej przypominają jagody niż śliwki. Świdośliwy owocowanie rozpoczynają w 2-3 roku po posadzeniu. Roślina jest długowieczna i może owocować nawet do 30 lat.
Świdośliwa jest całkowicie mrozoodporna i w zasadzie nie ma szczególnych wymagań glebowych. Nie lubi jedynie zbyt ciężkiej lub zbyt suchej gleby. Preferuje stanowiska słoneczne i odsłonięte. Dobra cyrkulacja powietrza wspomaga ochronę przed chorobami.
Pomimo, iż owoce świdośliwy przypominają borówkę amerykańską, są od niej znacznie bardziej wartościowe. Zawierają przede wszystkim: witaminy z grupy B, wit. C, antyoksydanty, błonnik, wapń, żelazo, potas (którego zawartość jest bardzo duża) oraz mikroelementy takie jak kobalt czy miedź. Posiadają też znaczne ilości antocyjanów. Dzięki nim polecane są w profilaktyce chorób nowotworowych. Świdośliwa wspomaga też funkcjonowanie układu krwionośnego oraz całego organizmu człowieka.
Owoce są doskonałe do jedzenia na surowo. Możemy nich również przygotować soki, dżemy, konfitury i nalewki.
Dzika Róża (Rosa canina)
Jest najbardziej znaną z przedstawionych tutaj roślin, jednak mocno niedocenioną. Walory ozdobne krzewu to bladoróżowe lub białe kwiaty, soczyście zielone liście oraz piękne czerwone owoce. Kwitnie wiosną -od mają do czerwca, a owocuje jesienią - od września do października. Jest bardzo odporna na niskie temperatury. Krzew dorasta do 2 m., a łodygi są gęsto pokryte drobnymi kolcami.
Dzika róża nie ma szczególnych wymagań, choć najlepiej rośnie na żyznych i próchniczych glebach. Lubi też stanowiska słoneczne. Nie znosi zalania i podmokłego gruntu. Jako solid lubi się rozkrzewić, więc potrzebuje wtedy nieco miejsca.
Wartości zdrowotne dzikiej róży dla człowieka są potwierdzone naukowo i wszechstronne. Przede wszystkim owoce posiadają ogromne ilości wit. C (1000 mg/100g owoców). Ponieważ jednak przemrożenie może ją zniszczyć, zbiór powinien odbywać się przed przymrozkami. Dzięki tak dużej zawartości tej witaminy, już 2-3 owoce wystarczą na pokrycie dziennego zapotrzebowania człowieka. Dlatego są doskonałe dla osób osłabionych i skłonnych do przeziębień. W skład owoców wchodzą też znaczne ilości przeciwutleniaczy jak: karotenoidy, flawonoidy i ksantofile. Działają one moczopędnie. Wspomagają funkcjonowanie przewodu pokarmowego i krwionośnego. W owocach znajduje się również substancja o nazwie galaktolipid, która działa przeciwbólowo i przeciwzapalnie. Najnowsze badania sugerują, iż preparat w postaci proszku z dzikiej róży działa znacznie intensywniej na stawy niż powszechnie stosowana glukozamina. Poza wymienionymi substancjami, owoce zawierają też kwasy organiczne, cukry, pektyny, bioflawonoidy, wit. P, K, E, A oraz kilka z grupy B, wapń, magnez, żelazo, fosfor i wiele innych cennych składników.
Z nasion uzyskuje się olej, a płatki kwiatowe wykorzystywane są w kosmetyce oraz do przygotowania konfitur. O walorach użytkowych tej rośliny, dałoby się napisać jeszcze dużo, dlatego warto zwrócić na nią większą uwagę i znaleźć dla niej miejsce we własnym ogrodzie.
Gdy już ją posadzimy, z owoców będziemy mogli przyrządzić pyszne konfitury, dżemy, powidła, galaretki czy syropy. Doskonale nadają się też na różnorodne nalewki i wina (zamów nasiona...).
Żurawina wielkoowocowa (Oxycoccus macrocarpus)
Jest malutką krzewinką o wielkiej wartości. Jej długie pędy wegetatywne ścielą się po ziemi. Mają za zadanie odżywić roślinę. Z nich na wysokość 10-15 cm wyrastają krótkopędy dające cenne owoce. Pędy posiadają jeszcze jedna przydatną cechę. Otóż po zetknięciu z wilgotnym podłożem, szybko wypuszczają korzonki. Ta cecha pozwala na łatwe rozmnażanie rośliny.
Latem żurawina tworzy pąki, by móc zakwitnąć w następnym roku. Kwitnienie przypada na wiosnę ok. czerwca, a jesienią pojawiają się czerwone jagody. Wtedy też liście przebarwiają się na ciemny, bordowo-brunatny kolor i zostają na roślinie przez całą zimę.
Żurawina wymaga gleby kwaśnej i próchniczej. Nie toleruje przesuszenia, warto więc ziemię wokół ściółkować torfem lub korą, co ograniczy wyparowywanie wody z gleby. Roślina ta lubi stanowiska słoneczne i widne. Jest odporna na niskie temperatury i większość chorób.
Owoce zawierają mnóstwo wit. C i substancji oksydacyjnych. Ponadto są bogate w wit. z grupy B, przeciwutleniacze, szereg mikroelementów w tym wapń i potas (znaczna ilość), taniny, garbniki i wiele innych cennych substancji. Doskonałe na kłopoty z układem moczowym i pokarmowym. Pomagają regulować poziom "dobrego" cholesterolu, wspomagają układ krwionośny. Mają właściwości odtruwające organizm z toksyn. Z owoców można przyrządzić konfitury (doskonały dodatek do mięs), dżemy, soki oraz nalewki. Nie nadają się raczej do spożycia na surowo.
Katarzyna Józefowicz
